تاریخچه تخته نرد

نرد، بازی‌ای به قدمت تمدن

بازی‌هایی که در آن‌ها مهره‌ها با تاس در یک مسیر جلو می‌روند و هر کس زودتر به مقصد برسد می‌برد، از قدیمی‌ترین بازی‌های بشرند. باستان‌شناس‌ها به این خانواده «بازی‌های مسابقه‌ای» می‌گویند. «سنت» در مصر باستان و «بازی شاهی اور» در میان‌رودان از معروف‌ترین نمونه‌های آن‌اند و قدمتشان به هزارهٔ سوم پیش از میلاد می‌رسد.

تخته نرد امروزی با ۲۴ خانه، ۱۵ مهره برای هر بازیکن و دو تاس، حاصل هزاران سال تغییر در همین خانواده است. نمی‌شود گفت دقیقاً در یک روز و به دست یک نفر ساخته شده؛ اما ایران در داستان آن جایگاه ویژه‌ای دارد، هم در شواهد باستان‌شناسی و هم در روایت‌های ادبی.

شهر سوخته؛ قدیمی‌ترین نشانه‌ها در ایران

شهر سوخته در نزدیکی زابل در استان سیستان و بلوچستان یکی از مهم‌ترین شهرهای عصر مفرغ در شرق ایران است و از سال ۲۰۱۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده. این شهر حدود ۳۲۰۰ تا ۱۸۰۰ سال پیش از میلاد مسکونی بوده است.

در کاوش‌های این شهر یک صفحهٔ بازی با ۲۰ خانه همراه با ۶۰ مهره و تاس پیدا شد که قدمتش حدود ۵۰۰۰ سال تخمین زده می‌شود. این یافته را معمولاً از قدیمی‌ترین نمونه‌های بازی‌های تخته‌ای و از نیاکان تخته نرد می‌دانند.

انصاف علمی: صفحهٔ بازی شهر سوخته با تخته نرد امروزی یکی نیست؛ تعداد خانه‌ها و احتمالاً قانون‌هایش فرق داشته است. آنچه این یافته نشان می‌دهد این است که بازی با تاس و مهره روی یک مسیر، در ایران هزاران سال سابقه دارد.

روایت بزرگمهر و نیواردشیر

معروف‌ترین روایت ایرانی دربارهٔ پیدایش نرد به دوران ساسانی و پادشاهی خسرو انوشیروان (۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی) برمی‌گردد. این داستان در یک متن کوتاه به زبان پهلوی به نام «گزارش شطرنج و نهش نیواردشیر» آمده و فردوسی هم در شاهنامه آن را به نظم درآورده است.

بنا بر روایت، پادشاه هند بازی شطرنج را با فرستاده‌ای به دربار انوشیروان فرستاد و پیغام داد که اگر دانایان ایران راز این بازی را دریابند، هند باج می‌دهد و اگر نه، ایران باید باج بدهد. بزرگمهر، وزیر دانای انوشیروان، راز شطرنج را گشود و در پاسخ بازی تازه‌ای ساخت و آن را به هند فرستاد. دانایان هند نتوانستند راز این بازی را دریابند.

نام این بازی در متن پهلوی «نیواردشیر» است، به معنای «اردشیر دلیر»، که بنا بر روایت به احترام اردشیر بابکان، بنیان‌گذار سلسلهٔ ساسانی، انتخاب شد. بسیاری از پژوهشگران واژه‌های «نردشیر» و «نرد» را شکل کوتاه‌شدهٔ همین نام می‌دانند.

نمادهای تخته نرد در روایت

در همین روایت، اجزای بازی معنای نمادین دارند:

• تخته نماد زمین است؛
• ۳۰ مهره نماد ۳۰ شبانه‌روز ماه است و رنگ سیاه و سفیدشان یادآور شب و روز؛
• گردش مهره‌ها مانند گردش ستارگان و آسمان است؛
• و تاس نماد بخت و سرنوشتی است که کار جهان را می‌گرداند، در حالی که خرد بازیکن تعیین می‌کند با آن بخت چه کند.

در روایت‌های رایج‌تر بعدی گفته شده که ۲۴ خانهٔ تخته هم نماد ۲۴ ساعت شبانه‌روز است. این روایت‌ها را باید به‌عنوان بخشی از فرهنگ و ادبیات خواند، نه گزارش دقیق تاریخی؛ اما پیامشان هنوز درست است: در تخته نرد تاس را تو انتخاب نمی‌کنی، ولی تصمیم با توست.

از ایران تا روم و اروپا

بازی‌های خانوادهٔ نرد در دنیای باستان پخش شدند. رومی‌ها بازی‌ای به نام «تابولا» داشتند که مثل تخته نرد امروزی ۲۴ خانه و ۱۵ مهره برای هر بازیکن داشت، ولی با سه تاس بازی می‌شد. یکی از قدیمی‌ترین وضعیت‌های ثبت‌شدهٔ این بازی به یک دست از امپراتور زنون در قرن پنجم میلادی برمی‌گردد که در یک شعر یونانی توصیف شده است.

در قرون وسطی این بازی در اروپا با نام کلی «تخته‌ها» شناخته می‌شد و در خاورمیانه با نام‌هایی مثل «نرد» و «طاوله». واژهٔ انگلیسی «بک‌گمون» در میانهٔ قرن هفدهم میلادی در نوشته‌ها دیده می‌شود. امروز هم در ترکیه به آن «تاولا» و در یونان «تاولی» می‌گویند و هر منطقه قانون‌های محلی خودش را دارد.

قرن بیستم: کیوب، مسابقه‌ها و کامپیوتر

بزرگ‌ترین تغییر قرن بیستم در تخته نرد، کیوب دو برابر بود که در دههٔ ۱۹۲۰ میلادی در باشگاه‌های نیویورک رایج شد. کیوب به بازیکن اجازه می‌دهد ارزش دست را بالا ببرد و حریف را مجبور به تصمیم کند؛ همین ابزار ساده عمق تازه‌ای به بازی داد و تخته نرد مسابقه‌ای را شکل داد.

در دهه‌های بعد مسابقه‌های بین‌المللی تخته نرد برگزار شد و در سال ۱۹۹۲ برنامه‌ای به نام «تی‌دی‌گمون» که جرالد تسارو در آی‌بی‌ام ساخته بود، فقط با بازی کردن با خودش به سطح بازیکن‌های قوی رسید. این برنامه و نسل‌های بعدی‌اش حتی نظر استادها را دربارهٔ بعضی حرکت‌های شروع عوض کردند. امروز هم بازیکن‌ها برای تحلیل دست‌هایشان از نرم‌افزارهای مشابه کمک می‌گیرند.

تخته نرد در فرهنگ ایرانی

در ایران تخته نرد همیشه بازی جمع بوده است: در قهوه‌خانه‌ها، شب‌نشینی‌ها و عصرهای جمعه. تخته‌های خاتم‌کاری‌شده یکی از زیباترین هدیه‌های صنایع دستی ایرانی‌اند و خیلی از خانه‌ها یک تختهٔ قدیمی دارند که از پدربزرگ به یادگار مانده.

ردپای تخته نرد در زبان روزمره هم پیداست:

• «در شش‌در ماندن»: گیر افتادن در وضعی که راه پس و پیش ندارد؛ درست مثل مهره‌ای که پشت شش خانهٔ بسته مانده.
• «شش و بش کردن»: سبک‌سنگین کردن و دودل بودن؛ از تاس ۶ و ۵ که در زبان تخته‌بازها «شیش و بش» خوانده می‌شود.
• «مارس شدن»: سخت و بی‌چون‌وچرا باختن؛ از باختی که امتیازش دو برابر است.

از تختهٔ چوبی تا تخته نرد آنلاین

امروز تخته نرد روی گوشی هم بازی می‌شود و همان حس قدیمی را با خودش آورده است. در تخته نرد آنلاین ایکس او پلی یک تختهٔ سه‌بعدی و خاتم‌کاری‌شده در مرورگرت باز می‌شود، تاس‌ها را سرور با روش رمزنگاری‌شده و منصفانه می‌ریزد و حریف هوشمند همیشه آمادهٔ بازی است.

اگر تازه می‌خواهی شروع کنی، قوانین تخته نرد را بخوان و بعد یک دست بزن؛ همان بازی‌ای که بنا بر روایت بزرگمهر برای سنجیدن خرد ساخت.